رجبعلی لباف خانیکی باستان شناس و پژوهشگر میراث فرهنگی در یادداشتی نوشت: رشته کوه بینالود واقع در شمال دشت نیشابور و جنوب دشت توس از گذشته‌های بسیار دور منشاء آب و آبادانی و خیر و برکت در آن دشت‌ها بوده و زیستگاه‌های متعددی را در دامان خود موجودیت بخشیده است. دامنه‌های آن رشته کوه بستر شاهراه بزرگ شرق (راه ابریشم) در دشت نیشابور و شاهراه توس به جرجان و ماوراءالنهر در دشت مشهد شده و ده‌ها شهر و روستا را به هم ارتباط می ‌داده‌اند.

در دو سوی این رشته کوه دره‌های متعددی به سمت شمال و جنوب کشیده شده و جریان آب‌های جاری در آن‌ها دشت‌ها را سر سبز و جان‌داران را سیراب کرده‌اند از جمله: دره اندره‌زی، دره اخلمد، دره آبغد، دره گلمکان، دره کاهو، دره شاندیز، دره نغندر، دره طرقبه و عنبران و جاغرق، دره مایان و ازغد، دره مغان و خانرود، دره پیوه ژن، دره شریف‌آباد، دره دهسرخ، دره درًود، دره خرو، دره بوژان، دره فوشنجان، دره امیرآباد، دره باغرود و... اما در میان آن‌ها دره طرقبه و اندران و جاغرق جایگاه ویژه‌ای دارد. در بالای طرقبه قریه عنبران و بالاتر از آن روستای جاغرق قرار گرفته است.

به موازات دره طرقبه دره دیگری به نام دره مایان و ازغد واقع شده و انتهای آن دو دره به قدری به هم نزدیک می‌شوند که در قریهٔ حصار آب جاری هر دو دره به یکدیگر می‌پیوندند. پائین‌تر از روستای حصار قریهٔ دیگری است به نام گلستان که در حدود ۶۰۰سال پیش بند گلستان در اراضی این روستا بنا نهاده شده است.

اگر چه دره‌های منتهی به بند گلستان آبِ مورد نیاز اهالی باغدار و کشاورز چندین روستا، آبادی و مزرعه را تامین می‌کنند اما نقش حیات‌بخش بی‌بدیلی که آب آن دره‌ها در بند گلستان ایفا می‌کنند بی‌نظیر و منحصر به فرد است.

جریان‌های به هم پیوسته در نهایت «رود طرقبه» را تشکیل  می‌دهند و بند یا سد گلستان بر روی این رودخانه ساخته شده است.

در گذشته‌های دور آبی که اکنون به سد گلستان می‌ریزد، از بالادست از طریق «نهر مآمونی» به خارج از درهٔ گلستان هدایت می‌شده و اراضی معروف به «آبکوه» را آبیاری می‌کرده است. بعدها از میانهٔ دره نهر دیگری به نام «نهر شیشه» حفر شده و بخشی از آبِ رودخانه طرقبه اراضی جنوب مشهد را آبیاری می‌کرده است.

آبی که از طریق نهر شیشه به زمین‌های زراعتی می‌رسید مزارعی را آبیاری می‌کرد که «گوهرشاد بیگم» همسر شاهرخ تیموری در سال ۸۲۹ه. ق وقف بر مصارف مسجد گوهرشاد کرده بود. در طول این نهر چندین آسیاب ساخته شده بود.

ظاهرا در اواخر عصر تیموری منافع شخصی اقتضا کرده است که در روستای گلستان بر روی رودخانهٔ منتهی به آن روستا سدی یا بندی ایجاد شود. بنا به نوشته شادروان «عبدالحمید مولوی» در مورد این که بند گلستان را چه کسی ساخته است، اقوال مختلفی است. بعضی بنای بند را به میرزا شاهرخ تیموری نسبت داده‌اند و برخی بند را از ابنیهٔ گوهرشاد بیگم می‌دانند و پاره‌ای «گلستان» را نام کنیز گوهرشاد دانسته و قریه و بند را به نام او معروف می‌شمردند که البته به افسانه بیشتر شبیه است.

اما پاسخ قطعی را گویا شادروان «دکتر عبدالحسین نوائی» در کتاب «اسناد و مکاتبات تاریخ ایران» داده است.

دکتر نوائی در آن کتاب به فرمانی از «سلطان ابوسعید گورکانی» (مقتول به سال ۸۷۳ه. ق) استناد کرده که از قرار معلوم ابوسعید قصد داشته با ایجاد آن سد املاک وسیعی را  به مالکیت خود در آورد و «املاک خاصه» اعلام کند و البته عوام‌فریبانه بخشی را نیز وقف نماید و به جهت معرفی شریک جرم در غارت و تصرف اموال عمومی بخشی را هم به ارباب واگذار کند.

در آن سند خطاب به سادات، داروغه، مشایخ، معالی، اعیان، اعالی، ارباب، مباشران و اهالی ولایت توس مشهد اعلام کرده که چون تعمیر بلاد و ترفیه عباد وسیلهٔ حصول تمهید رضای حضرتِ باری به واسطهٔ وصول به منافع دین و دنیاست، لاجرم...به یاری توفیق حضرتِ باری، (این فرمان) به بستن «بند گلستان» شرف صدور یافت...اراضی که با آب آن مزروع می‌شود، چیزی ملک ارباب و بعضی وقف از هر بابت است. خاطر همایون چنان اقتضا نمود که تمام آن مزارع بر وجه مسابقه و طریق استبدال شرعی داخل املاک خاصهٔ شریفه شود.

سلطان ابو سعید گورکانی نبیرهٔ امیر تیمور و نوهٔ میرانشاه فرزند خونخوار و سفاک تیمور و کسی بود که در سال ۸۶۱ ه. ق دستور قتل گوهرشاد بیگم بانوی نیکوکار و همسر شاهرخ را صادر کرد و خود نیز در سال ۸۷۳ ه. ق توسط «یادگار محمد» پسر بایسنغر و نوهٔ گوهرشاد به انتقام خونِ جده‌اش گوهرشاد به قتل رسید.

سد گلستان، ابزار استثمار سلطان ابوسعید گورکانی، آبخوان برخی قنات‌های مشهد و یکی از جاذبه‌های گردشگری

سلطان ابوسعید گورکانی بعد از قتل گوهرشاد خاتون گویی با نیات خیر او هم به مخالفت برخاسته و درصدد انحراف و قطع آبِ املاک و مزارع آبکوه بر آمده که گوهرشاد بر مسجد گوهرشاد مشهد وقف کرده بود.

او ساخت بند گلستان را به منظورِ مهارِ آب «رود طرقبه» مد نظر قرار داد تا امکان آبیاری املاک اربابی، املاک وقف و املاک خالصه (متعلق به خود) را در پایین دست بند فراهم کند.

با مهار آب رودخانه طرقبه کشاورزانی که در بالا دستِ بند گلستان و بر دو طرف رودخانه مزارع و باغاتی داشتند و از گذشته‌های دور حق داشتند از مدارِ ۲۰روزه، ده روز آبِ رودخانهٔ طرقبه را برای زمین‌ها وباغ‌های دو طرف دره طرقبه و ازغد مصرف کنند و ده روز دیگر آب را جهت آبیاری اراضی مزروعی قریهٔ آبکوه به نهرهای منتهی به آن زمین‌ها رها کنند.

آن‌ها ظاهرا بعداز احداث سد از آبِ رودخانه محروم شدند و این وضع مدت‌ها ادامه داشت تا این که در سال۱۳۰۰ ه. ق ناصرالدین شاه قاجار در سفر به مشهد مقدس برای گشت و گذار به روستاهای ییلاقی دره طرقبه رفت و  زمین‌ها و باغ‌های دو سوی رودخانه را خشک و بی‌درخت دید و علت را جویا شد به او گفتند: حقابهٔ ناچیز رودخانه که به باغ‌داران و زمین‌داران آن حوالی واگذار شده تکاپوی کشاورزی نمی‌دهد.

ناصرالدین شاه طی فرمانی مقرر کرد که: مادامی که آب برای زراعت و درختکاری باغات رعایا در داخل روستاها مورد نیاز است، رعایا الزام و اجباری برای دادن آب به بند گلستان و اراضی قریه آبکوه نخواهند داشت.

در پی صدور آن فرمان مالکان به مرور در باغات و زمین‌های دو طرف رودخانه به کاشت درخت و زراعت پرداختند و مقدار زیادی از  آبِ رود طرقبه را از بند گلستان دریغ داشتند به گونه‌ای که از حجم آبِ پشت سد به شدت کاسته شد و نهرهایی که آب را از سر ریزهای بند به زمین‌های پایین دست هدایت می‌کردند از حَیز انتفاع خارج شدند و آسیاب‌های کنار نهر شیشه به دلیل نبود آب از گردش افتادند زیرا در تابستان و پاییز آب به بند گلستان نمی‌رسید؛ با این وجود سیلاب‌های زمستانی گاه بند را لبریز از آب می‌کرد و در سال‌های کم باران دریچه‌های خروجی بند را می‌بستند تا آبِ ذخیره در پشت سد قنات‌های قاسم‌آباد و امامیه را تغذیه کند. بنابر این بند گلستان اگر چه در ابتدا بیشتر به نفع شخصی سلطان ابوسعید گورکانی احداث شد اما در نهایت نقش آبخوان بعضی قنات‌های شهر مشهد را ایفا کرد و اکنون علاوه بر نقشی که در سر سبزی و اعتدال منطقه دارد یکی از جاذبه‌های گردشگری نزدیک مشهد محسوب می‌شود.

سد یا بند گلستان در ابتدا از نوع سدهای خاکی با مصالح آجر، سنگ، شفته آهک و ساروج در نقطه‌ای از درهٔ گلستان بر رودخانهٔ طرقبه ساخته شد که دو طرف دره به هم نزدیک شده و بدنه‌ها از نوع سنگ گرانیت بود و دماغهٔ سنگی پیش آمده در جلو بند از آن پشتیبانی و از رانش دیوارهٔ بند پیشگیری می کرد.

در حال حاضر طولِ تاج ۱۳۰ متر، عرض تاج در کف رودخانه حدود ۲۵ و در رأس ۱۰/۵ متر و ارتفاع آن از بستر رودخانه ۲۱ متر است. تا سال۱۳۵۱خ طول تاج سد ۱۰۲ متر و ارتفاع آن ۱۵ متر بود. در آن سال ضمن تعمیرات، حدود ۶ متر به ارتفاع بند افزوده شد و طول تاجِ بند از ۱۰۲ متر به ۱۳۰ متر و ارتفاع آن به ۲۱ متر افزایش یافت و نمای بیرونی دیواره بند با آجر آراسته شد.

قبل از آن تغییرات خروج آب از بند به صورت سرریز صورت می‌گرفت اما طی سال‌های ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۲ دریچه‌های خروجی در دیواره تعبیه شد.

بند گلستان پس از انجام تعمیرات و تغییراتی در فروردین ۱۳۵۳خ افتتاح و به بهره‌برداری مجدد رسید در آن سال حجم آبگیری دریاچهٔ پشت سد ۲/۷ میلیون مترمکعب  و عمق آن بین ۲۱ تا ۱۸ متر برآورد شده است.

بند گلستان به عنوان یک اثر تاریخی از سال ۱۳۸۹خ در قالب پروژه‌ای مورد مطالعه و مرمت مجدد قرار گرفته و بعد از طی آن مرحله آبگیری و جهت بازدید عموم بازگشایی، فضاسازی و ساماندهی شده است.

این بند در سال ۱۳۸۱ به شماره ۵۹۳۳ در فهرست آثار ملی ثبت شده است.

انتهای پیام/